Werk aan de winkel
 

Blijft de nieuwe paus u ook zo verrassen? Mij wel. En ik kan u verzekeren: het is de ene aangename verrassing na de andere.

 

Verrassend was al zijn keuze. Hij stond niet op de lijstjes van bookmakers en Vaticanisten, ofschoon het gerucht gaat dat hij bij het conclaaf van 2005 toch ook al flink wat stemmen had gekregen. Hij is de eerste jezuïet in de geschiedenis die paus wordt. In het verleden werd nooit een jezuïet gekozen, omdat die orde al macht genoeg had in de kerk. De generale overste van de jezuïeten had de bijnaam de zwarte paus (zwart wegens de kleur van zijn kleding); dan niet ook nog een witte paus uit die orde. Dat nu wel een paus jezuïet kan worden, heeft natuurlijk te maken met het feit dat de orde lang niet meer zo veel macht heeft als in het verleden. De nieuwe paus is ook de eerste niet-Europese paus sinds de achtste eeuw (toen waren er nog drie pausen uit Syrië geweest), al is ook dat betrekkelijk, want hij is een kind van Italiaanse immigranten (zijn vader is als Italiaan naar Argentinië gekomen, zijn moeder is wel in Argentinië geboren, maar als dochter van Italiaanse immigranten). En als (halve) niet-Europeaan is hij dan ook nog eens de eerste Latijns-Amerikaanse paus in de kerkgeschiedenis. Het moest er wel van komen: ongeveer veertig procent van de rooms-katholieken woont in Midden- en Zuid-Amerika. En ten slotte is hij een niet-Romeinse paus: al zijn voorgangers in de afgelopen paar eeuwen hadden eerder al gewoond, gewerkt of minstens gestudeerd in Rome. De nieuwe paus is er alleen maar af en toe op bezoek geweest. De kans dat hij is besmet met Vaticaanse virussen, is dus gering.

Vanaf het begin was zijn optreden ook verrassend. Het begon al met de keuze van de pausnaam: voor het eerst in de geschiedenis koos iemand de naam van Franciscus, de mindere broeder, patroon van eenvoud en broederlijkheid, de vriend van de armen, de vriend van de dieren, de vriend van God. Op de loggia verscheen een man in een witte soutane, zonder de schoudermantel en de rijk versierde, barokke staatsiestola die zijn voorganger bij die gelegenheid droeg, en met een zilveren in plaats van een gouden borstkruis. En wat waren zijn eerste woorden vanaf de loggia van de Sint-Pieter? ‘Goedenavond’, ‘buona serra´. Geen verheven kerktaal, maar een eenvoudige menselijke groet.

Hij bleef de man in de witte soutane, zonder het fluweel, bont en goudbrokaat waarin zijn voorganger zich zo graag hulde. En hij bleef de man van het eenvoudige optreden, zonder het theater en de pompa van zijn twee voorgangers. Hij ging met de kardinalen mee in de bus naar het pelgrimshuis Casa di Santa Marta, waar de kardinalen tijdens het conclaaf logeerden, en hij bleef in dat huis wonen, in een eenvoudig tweekamerappartement. Hij verhuisde niet naar het pauselijk verblijf in het Vaticaanse paleis en hij heeft ook al aangekondigd niet in het zomerverblijf in Castel Gandolfo te gaan wonen. Maar eerst ging hij nog terug naar het hotel waar hij vóór het begin van het conclaaf had gelogeerd, om zijn koffer te halen en de rekening te betalen. Het waren simpele, maar ontroerende getuigenissen van de nieuwe stijl die het pausschap zou gaan krijgen.

Paus Franciscus bleef verrassen, tot de dag van vandaag. Terwijl zijn voor-voorganger had laten vastleggen dat de paus op Witte Donderdag de  voeten van twaalf priesters – als symbool van de twaalf apostelen – moet wassen, ging Franciscus op die dag naar de jeugdgevangenis van Rome en waste de voeten van een groep jongere gedetineerden, onder wie twee vrouwen en twee moslims. Hij stelde een commissie samen van acht kardinalen uit alle continenten die hem bij de hervorming van de curie moet gaan adviseren. Van die acht komen er maar twee uit Europa, en slechts één van hen werkt nu in de curie.  En op 23 mei riep de paus katholieken op om samen te werken met alle mensen van goede wil. ´Wij zijn allen kinderen van God´, aldus de paus, ´en wij zijn allemaal in staat het goede te doen, of wij nu gelovig zijn of niet.’

Het zijn woorden en daden waarin de geest van het Tweede Vaticaans Concilie doorwerkt. Edward Schillebeeckx schreef in 1964, nog tijdens dat concilie, een boekje waarin hij de geest van de conciliaire vernieuwing in vijf accentverschuivingen aanduidt. In de geest van het concilie, aldus Schillebeeckx, stelt de rooms-katholieke kerk niet langer zichzelf centraal. Zij decentraliseert, in vijf richtingen: naar Christus toe, naar de breedte van de kerk toe (collegiaal bestuur), naar het volk Gods toe, naar de andere christelijke kerken toe en ten slotte naar de wereld toe. Alle vijf accentverschuivingen zijn in het optreden van paus Franciscus waar te nemen. Passen we op hem de Schillebeeckxproef toe, dan slaagt hij. Het Tweede Vaticaans Concilie lijkt eindelijk kansen te krijgen op het niveau van de kerkleiding.

Hoe lang zal het nog duren eer ook de rest van de kerkleiding dit door heeft? Bijvoorbeeld de bisschoppen in Nederland? Franciscus van Assisi hoorde het kruis in het vervallen kerkje van San Damiano zeggen: ‘ga en herstel mijn huis.’ Ook paus Franciscus staat voor die opgave. Er is werk aan de winkel.